Verrijkingsmateriaal: welk voldoet en welk niet?

Om varkens een complexe(re) omgeving aan te bieden, legt de Europese wetgeving op dat alle varkens van alle leeftijdsgroepen en categorieën permanent moeten beschikken over voldoende materiaal om te onderzoeken en mee te spelen. 

Dit geldt dus voor:

  • biggen in het kraamhok en de biggenbatterij
  • zeugen in de dekafdeling, de groepshuisvesting en het kraamhok
  • vleesvarkens
  • (zoek)beren
  • dieren in de quarantaineafdeling 
  • dieren in de ziekenboeg.

Eigenschappen

  • Het verrijkingsmateriaal moet goed bereikbaar zijn voor alle varkens zodat het geen competitie of agressie veroorzaakt. Hang het (niet losse) materiaal bij voorkeur op met een ketting. Knoop het vast of bevestig het in of aan een houder die aan de wand of de box is gemonteerd. 
    Monteer het niet naast de drinknippel of de voederbak
  • Het verrijkingsmateriaal moet proper en veilig zijn zodat de gezondheid van de varkens niet in het gedrang komt. 
  • Ideaal verrijkingsmateriaal voldoet ook aan volgende eigenschappen: eetbaar, kauwbaar, onderzoekbaar en vervormbaar. 

Welk verrijkingsmateriaal voldoet?

Enkele voorbeelden van verrijkingsmaterialen die voldoen, staan in Tabel 1 . 

Type Voorbeelden
Bedding (ruime hoeveelheid, op de grond) stro, zaagsel, miscanthus (olifantsgras)
Los materiaal (kleine hoeveelheid, op de grond of uit een buis/ruif of geperst) stro, zaagsel, miscanthus (olifantsgras)
Ruwvoeder in een ruif/voederbak/container met openingen kuilmaïs, hooi, stro, bietenpulp, gras, mengsel van vorige, knolgewassen (raap, biet)
Ketting met daaraan anorganisch zacht en vervormbaar materiaal ketting met
  • zachte vervormbare rubber
  • kunststof met dezelfde eigenschappen
  • bijtrubber
  • tuinslang
  • zachte darm, uit flexibel rubber of flexibele kunststof bestaande uit commercieel beschikbare speeltjes
Ketting met daaraan organisch zacht en vervormbaar materiaal 

ketting met

  • vers, ongebruikt en ongedroogd hout
Organisch zacht en vervormbaar materiaal in houder vers, ongebruikt en ongedroogd hout in een houder of buis dat aan de wand bevestigd is 
Vast te knopen organisch materiaal jute (lap of zak), natuurtouw (hennep, sisal)
Vast te knopen anorganisch materiaal (fietsbinnen)banden (zonder ventiel), tuinslang

Tabel 1 Voorbeelden van verrijkingsmaterialen die kunnen voldoen als de evaluatiemethode op een gunstig effect wijst.

Het ideale verrijkingsmateriaal is stro of vergelijkbaar materiaal dat in grote hoeveelheden op de grond gegeven wordt. Dit is echter niet in alle systemen of vloertypes haalbaar. Als alternatief kan je dan kleine hoeveelheden stro van bv. 200 gram stro per vleesvarken per dag geven. Dit mag in één keer of verspreid over meerdere keren per dag. Uit onderzoek blijkt namelijk dat bij 200 gram stro per dag in het hok, het manipulatiegedrag tussen de varkens afneemt. 
Op een dichte vloer blijft het stro vrij goed liggen. In een volroosterhok is dit niet evident. Om te vermijden dat het stro in de mestput belandt,  kan je het ook aanbieden in een strokoker.
Bij een controle moet je nagaan of er effectief nog stro of resten aanwezig zijn. 

Roostervloer Dichte vloer
Varkens op een roostervloer. De dieren hebben net stro gekregen. Er ligt een grote hoeveelheid stro.Op het tijdstip van verstrekken Varkens op een volle vloer. Ze hebben net stro gekregen.Op het tijdstip van verstrekken
Varkens op een roostervloer. De dieren hebben  15 minuten geleden stro gekregen. De grote hoeveelheid stro is verdwenen maar er is nog stro zichtbaar.Na 15 minuten Varkens op een volle vloer. 15 minuten nadat ze stro gekregen hebben. Er is nog stro aanwezig.Na 15 minuten
Varkens op een roostervloer. De dieren hebben 30 minuten geleden stro gekregen. De grote hoeveelheid stro is verdwenen maar er zijn nog resten stro. Na 30 minuten Varkens op een volle vloer. 30 minuten nadat ze stro gekregen hebben. Er zijn nog resten stro zichtbaar.Na 30 minuten

Figuur 1: Hoeveelheid stro bij het verstrekken (200 gr), na 15 en na  30 minuten in een hok met respectievelijk roostervloer en dichte vloer.
Ruwvoeder zoals hooi, bietenpulp, snijmaïs en gras kan voldoen op voorwaarde dat je regelmatig voldoende hoeveelheden geeft zodat er steeds ruwvoeder ofwel restanten zijn. 
Een ketting met zachte vervormbare rubber of kunststof met dezelfde eigenschappen dat veilig kan worden gebruikt, wordt nog aanvaard als minimaal verrijkingsmateriaal. Bijvoorbeeld een ketting met bijtrubber eraan, een ketting met een flexibele tuinslang of andere darm en uit flexibel rubber of flexibele kunststof bestaande commercieel beschikbare speeltjes (Figuur 2). Dit biedt echter minder verrijking aan de varkens en is dus minder efficiënt voor het voorkomen van ongewenst bijtgedrag. 

Een stok hangt horizontaal aan een ketting. Dit verrijkingsmateriaal voldoet. In een varkenshok hangt een houten plankje aan een ketting. Dit verrijkingsmateriaal voldoet.
In een varkenshok hangt aan een ketting een trechtervormig voorwerp waaruit darmpjes steken. Dit verrijkingsmateriaal voldoet. Varkens snuffelen aan een speeltje dat aan een touw hangt en bestaat uit een ring waaraan kunststoffen stokjes of darmpjes hangen.

Figuur 2: Voorbeelden van verrijkingsmateriaal dat voldoet als de evaluatiemethode op een gunstig effect wijst.
 

Welk verrijkingsmateriaal moet je vervangen of aanvullen? 

Materiaal dat enkel bestaat uit metaal, harde kunststof of vergelijkbaar hard en onvervormbaar materiaal voldoet niet en moet je vervangen of aanvullen met meer geschikte materiaal. Alleen een ketting, een ketting met harde kunststof, een voederketting of een harde bal voldoen dus niet.
Dit moet je aanvullen met of vervangen door materialen uit categorie 1. 

Een varkenssnuit met een ring rond een tralie. Dit verrijkingsmateriaal voldoet niet. Een groepje biggen in een hok. Er ligt een vuile, gele, harde bal. Dit verrijkingsmateriaal voldoet niet.
Ketting dat enkel bestaat uit schakels van harde kunststof. Dit verrijkingsmateriaal voldoet niet.  

Figuur 3:  Voorbeelden van verrijkingsmateriaal dat enkel in combinatie  met ander materiaal voldoet. 

Welke verrijkingsmateriaal mag je niet gebruiken? 

  • Autobanden zijn geen veilig verrijkingsmateriaal en zijn verboden. Er is niet alleen een groot risico op verwondingen, er is ook een gevaar voor de voedselveiligheid. 
  • Synthetisch touw kan bij doorslikken verstoppingen in de darmen veroorzaken. 
  • Materiaal dat chemisch of biologisch vervuild is, bv. materiaal met sporen van verf of van inkt, gedroogde varkensoren of hondensnacks. 
  • Oud, gedroogd of gerecycleerd hout is onveilig wegens de splinters en mogelijke andere scherpe objecten zoals nagels. Geef ook geen hout of snoeisel van giftige planten zoals taxus, buxus, rododendron, gouden regen. 
  • Karton waarin nietjes kunnen zitten. 
  • Zeer droog zaagsel kan stoffig en irriterend zijn voor de luchtwegen. 

Let op: slecht opgeslagen stro, onbehandelde turf of compost van champignons kunnen ook ziekteverwekkers bevatten en nefast zijn voor de gezondheid van de varkens. 
Vervuilde materialen moeten vermeden worden.

Tips en aandachtspunten

  • Hang/monteer verrijkingsmateriaal op ooghoogte van de dieren, maar hou ook rekening met de veiligheid van de verzorger(s).
  • Geef bij voorkeur meerdere en verschillende materialen.
  • Zorg voor afwisseling in materialen.
  • Alle varkens uit een groep moeten toegang hebben tot het materiaal.
  • Evalueer de materialen op een grondige manier. Een materiaal voldoet pas als uit de evaluatie een gunstig effect blijk.
Foto's: Departement Landbouw & Visserij en Varkensloket
Contacteer ons
Dienst Dierenwelzijn