Gezond (met) Verstand

Duurzaamheid gaat in essentie over de kwaliteit van leven en de mogelijkheid om die kwaliteit in de toekomst te behouden, niet alleen bij ons, maar in de hele wereld. Eén van de belangrijke pijlers voor levenskwaliteit is een leven in goede gezondheid.

De Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling

De Vlaamse regering gaf op 20 juli 2006 haar goedkeuring aan de Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling (VSDO) en aan de daarin gemaakte selectie van operationele projecten.
Eén van de twaalf projectthema’s is ‘Milieu en gezondheid’. De dienst Milieu & Gezondheid van het departement Leefmilieu, Natuur en Energie (LNE) en hetTeam Milieugezondheidszorg van het Agentschap Zorg en Gezondheid voerden dit project uit.

Gezondheid en Duurzaamheid

Gezondheid wordt voor een deel bepaald door persoonsgebonden kenmerken zoals leeftijd, geslacht, gewicht, gevoeligheid). Ook andere factoren zoals de sociaal-economische toestand, gedrag en de (fysieke) omgeving van mensen kunnen een invloed hebben op de gezondheid. De omgeving is bepalend wanneer over “milieu en gezondheid” gesproken wordt. Een vervuilde omgeving kan leiden tot allerlei risico’s en ziektebeelden – kanker, ademhalingsaandoeningen, allergieën, hart- en vaataandoeningen enz., maar ook psychosociale stoornissen die veroorzaakt worden door bv. geluids- of geurhinder.
Verstoringen van het leefmilieu, zoals de aanwezigheid van milieugevaarlijke stoffen, ozonpieken en hoge concentraties aan fijn stof, verminderen de levenskwaliteit.
Bij het streven naar duurzame ontwikkeling is het dan ook essentieel deze verstoringen te beperken tot onschadelijke niveaus en te werken aan een positieve relatie tussen milieu en gezondheid. Kinderen zijn kwetsbaarder en vaak ook gevoeliger voor milieugevaarlijke stoffen dan volwassenen. Zij kregen dan ook speciale aandacht in dit project.
 

Gezond schoollopen

Inzake milieu en gezondheid vormen kinderen een zeer kwetsbare groep; een duurzame en gezonde schoolomgeving is bijgevolg geen overbodige luxe. Gezond en duurzaam schoollopen behelst echter zeer veel aspecten. In het kader van de milieu- en gezondheidsproblematiek zijn een gezond milieu op school en een gezonde verplaatsing van en naar school sleutelfactoren.
Schoolgaande kinderen komen tijdens hun weg van en naar school en op de school zelf in contact met talloze omgevingsfactoren, die van invloed kunnen zijn op hun gezondheid. Zo kan bijvoorbeeld een teveel aan CO2 in klaslokalen effect hebben op de concentratie en leerprestaties, een te lage luchtvochtigheid kan leiden tot droge ogen, geluidsoverlast tot concentratieproblemen. Het inademen van uitlaatgassen kan luchtwegirritatie veroorzaken en stof en schoonmaakmiddelen kunnen aanleiding geven tot allergische reacties...
Een gezond binnenmilieu in scholen is erg belangrijk. Een goede licht-, lucht- en geluidskwaliteit, omgevingstemperatuur en luchtvochtigheid dragen bij tot een gezonde en aangename leeromgeving. Een slechtere kwaliteit van het binnenmilieu kan naast fysieke gezondheidsklachten en discomfort ook leiden tot onrust, onoplettendheid en prikkelbaarheid, met als gevolg een nadelige invloed op het prestatie- en leervermogen.
Het bevorderen van een gezond buitenmilieu, het stimuleren van een gezond traject van en naar school, te voet of met de fiets en een verantwoorde voeding, komen niet alleen de gezondheid van de leerling ten goede, maar vormen ook voor het milieu de meest duurzame oplossing.

Project Milieu en gezondheid

Binnen verschillende beleidsdomeinen zijn heel wat acties lopende en/of worden ze voorbereid. Daarom was het niet de bedoeling om binnen het project Milieu en Gezondheid nieuwe acties te ontwikkelen.
Naar de invloed van milieu op de schoolgaande jeugd is al veel onderzoek verricht en er zijn in het verleden verschillende initiatieven opgestart. Deze initiatieven zijn echter niet altijd genoeg bekend. Dit project werd opgestart enerzijds om de huidige kennis en informatie onder een bredere groep bekend te maken en anderzijds om na te gaan of er vanuit de vraagzijde nog specifieke aandachtspunten zijn.
De Vlaamse strategie biedt een uniek kader voor het uitwisselen van ervaringen en kennis en het uitwerken van een geïntegreerd project. We spitsten ons toe op de kwetsbare groep kinderen, waarbij het aspect ‘gezond schoollopen’ een aanknopingspunt vormt voor een gezamenlijk beleid. Het feit dat er reeds heel wat initiatieven lopen of gepland zijn rond dit aspect benadrukt de relevantie en de betrokkenheid van de verschillende beleidsdomeinen. Een eerste stap in de verdere aanpak van dit thema vormt bijgevolg een wederzijdse uitwisseling van kennis en informatie rond dit thema, op basis waarvan eventuele nieuwe leemtes kunnen geïdentificeerd en aangepakt worden.
In het kader van de VSDO geeft het organiseren van een forum rond ‘Gezond schoollopen’ hieraan een concrete invulling.
De doelstelling van het forum was het bekendmaken, ondersteunen en stimuleren van lopende initiatieven, door het aanbieden van een overzicht van het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen. De tweede doelstelling was het identificeren van eventuele leemtes.
Gezond schoollopen wordt uiteindelijk bepaald door de mate waarin het denken én gericht handelen, zowel binnen als buiten de overheid, verder wordt gestimuleerd. We vonden het daarom belangrijk om met dit initiatief een zo breed mogelijke groep op de hoogte te brengen van de mogelijkheden van gezond school lopen en aan te zetten tot actie. Overheidsadministraties, onderwijsinstellingen, ouders en kinderen, het lokaal gezondheidsoverleg, architecten, ondernemers ... werden hierbij van harte uitgenodigd.
Het project bestond uit 3 fasen:

1. Inventarisatie betrokken actoren en bestaande initiatieven
2. Voorbereiding en organisatie van het forum
3.  Evaluatie forum en valorisatie resultaten

Fase 1: Inventarisatie betrokken actoren en bestaande initiatieven

In de eerste fase van het project werd het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen rond ‘ gezond schoollopen’ geïnventariseerd:
De resultaten worden overzichtelijk weergegeven in een mindmap . De initiatieven worden daarin gegroepeerd rond volgende hoofdthema’s:

• gezond binnenmilieu
• gezond gebruik van materialen
• gezonde voeding
• gezond van en naar school
• gezond rondom school

De inventarisatie beperkte zich tot initiatieven rond de meest kwetsbare groepen (kleuter-, lager en middelbaar onderwijs). De focus lag op de periode “vertrek thuis tot thuiskomst van school”. Het accent lag op Vlaamse informatie en initiatieven.

Op basis van de niet-limitatieve lijst initiatieven kunnen de volgende conclusies worden getrokken:

• Het zwaartepunt ligt op het binnenmilieu. Vooral over het aspect ‘luchtkwaliteit in de klas’ is veel informatie beschikbaar en lopen verschillende initiatieven.
• Het project ‘Lekker Fris’ en bijbehorende studie ‘Binnenmilieu & Gezondheid op School’ besteden aandacht aan de belangrijkste aspecten rond gezonde luchtkwaliteit en thermisch comfort in de klas.
• Veelal zijn van de projecten en initiatieven geen evaluaties gevonden. Dit komt waarschijnlijk doordat ofwel het effect op de gezondheid van de leerlingen niet werd onderzocht of niet kon aangetoond worden.
• Er bestaan veel acties rond ‘transport’ van en naar school. Deze zijn meestal vooral gericht op het verhogen van de veiligheid van schoollopen en niet op het verbeteren van het milieu rond school. Uiteraard dragen de meeste initiatieven hier wel positief aan bij.
• De meeste projecten richt(t)en zich op lagere scholen.

Volgende leemtes werden geïdentificeerd:

• Gezonde voeding is een belangrijk speerpunt waar het gaat om ‘gezond schoollopen’. Het betreft hier echter meestal initiatieven gericht op het stimuleren van evenwichtige voeding, en in mindere mate de relatie met het milieu. Voor transport geldt hetzelfde.
• Onderwerpen/thema’s waarover (praktische) informatie over de relatie met en het belang van milieugezondheid ontbreekt of beperkt beschikbaar of toegankelijk is (op leerling-, klas- of schoolniveau): isolatie, airconditioning, emissie van schadelijke stoffen (materialen, ICT), lichtreflectie, olfactorisch comfort/geur, akoestisch comfort, straling.
• In relatie tot het veelal ontbreken van wetenschappelijke blootstelling-effect relaties is het voor scholen niet mogelijk naar de oorzaak van (gezondheid)‘symptomen’ te zoeken en deze aan te pakken. Bijvoorbeeld: Wat kunnen de mogelijke oorzaken zijn van vermoeidheid of oogirritatie van de kinderen in de klas?

Om verdere leemtes rond ‘gezond schoollopen’ te kunnen identificeren, werd een toekomstvisie opgesteld aan de hand van een Toekomstverkenningworkshop. In die workshop verkende een groep experts op het gebied van milieu, gezondheid en onderwijs welke mogelijke ontwikkelingen er op deze gebieden op ons afkomen.
 

Fase 2: Forum op 31 maart 2010

Eén van de doelstellingen van het project was om uitwisseling van kennis en informatie van het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen rond het thema ‘gezond schoollopen’ te bewerkstelligen.

De tweede fase van het project bestond daarom uit de organisatie van een forum voor uitwisseling van kennis en ervaringen.

Het forum met de titel “Gezond (met) Verstand” vond plaats op 31 maart 2010 in De Helix, een natuur- en milieueducatiecentrum van de Vlaamse overheid te Grimminge (Geraardsbergen).

De doelgroep bestond uit de ‘actoren’ die vanuit de praktijk(ervaring) een inhoudelijke bijdrage kunnen leveren aan de discussies en daadwerkelijk kunnen en willen bijdragen aan het verbeteren van de milieugezondheid op en om school. De scholen (schooldirecties, zorgcoördinatoren, leerkrachten) maakten uiteraard deel uit van deze doelgroep, maar ook mensen uit CLB’s, Vlaamse overheid, middenveld, ouderverenigingen, leerlingenraden, architecten, en ondernemers namen deel.

Om tot een passend programma op maat voor de doelgroep te komen is ter voorbereiding een online bevraging gehouden onder de Vlaamse scholen en een toekomstverkenningworkshop georganiseerd:

• Een toekomstverkenningworkshop om een kader te schetsen omtrent de mogelijke toekomstige ontwikkelingen en noden rondom de thema’s milieu, gezondheid en schoolgaan. De resultaten van deze workshop hebben als discussiemiddel voor de workshops tijdens het forum en als referentie voor de formulering van mogelijke leemtes gediend.
• Een online bevraging onder de kleuter, lagere en middelbare scholen in Vlaanderen om te peilen welke thema’s momenteel aandacht krijgen en welke vanuit hun optiek nadere aandacht behoeven. De resultaten van deze bevraging hebben gediend als input voor de uitnodiging van sprekers en het opstellen van thema’s rondom welke tijdens het forum ervaringen uitgewisseld konden worden.

De opzet van het forum was zowel instructief als interactief. Het bestond uit een combinatie van theoretische presentaties (in de voormiddag) en werksessies (in namiddag, in groepjes per thema).

De deelnemers kozen voor de twee werksessies uit verschillende thema’s. De deelnemers hadden op die manier de mogelijkheid met elkaar van gedachten te wisselen. Het was ook een moment van input voor de deelnemers waar ze suggesties konden geven en goede ideeën uit het concrete werkveld werden opgepikt.

De concrete inhoudelijke invulling van de presentaties/werksessies werd bepaald aan de hand van de resultaten van de inventarisatie en toekomstvisie-workshop.

Op basis van de resultaten van de inventarisatie, de online bevraging en de toekomstvisie-workshop is de volgende lijst van onderwerpen opgesteld, rond welke deelnemers in de eerste ronde workshops hebben kunnen discussiëren aangaande hun ervaringen en mogelijke verbeterpunten:

• Materialen en emissies
• Akoestisch en visueel comfort
• Verbouwen en aanpassingen aan bestaande gebouwen
• Isolatie en ventilatie
• Transport van en naar school

In een tweede ronde workshops konden deelnemers standpunten innemen ten opzichte van toekomstige ontwikkelingen rond:

• elektromagnetische straling
• nieuwe en brede scholen
• duurzaamheid + participatie

Fase 3: Evaluatie forum en valorisatie resultaten

Tenslotte volgde een evaluatie van het forum, met conclusies, aandachtspunten voor de toekomst, geïdentificeerde leemtes, suggesties en beleidsaanbevelingen.
Dit kan u uitgebreid nalezen in het eindrapport en de bijlagen:

Download het eindrapport "Gezond (met) Verstand" (pdf, 3,3 MB)

Download de bijlagen bij het eindrapport "Gezond (met) Verstand-Bijlagen (pdf, 3,9 MB)