Gezond (met) Verstand

De Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling

De Vlaamse regering gaf op 20 juli 2006 haar goedkeuring aan de Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling (VSDO) en aan de daarin gemaakte selectie van operationele projecten.
Eén van de twaalf projectthema’s is ‘Milieu en gezondheid’. De trekkers voor dit project zijn de dienst Milieu & Gezondheid van het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie en afdeling Toezicht Volksgezondheid van het Agentschap Zorg en Gezondheid.

Duurzaamheid & gezondheid

Gezondheid wordt zowel bepaald door persoonsgebonden kenmerken (leeftijd, geslacht, gewicht, gevoeligheid) als door omgevingsinvloeden. De omgevingsinvloeden zijn voor een deel sociaal-economisch bepaald, voor een deel aan gedrag verbonden, en voor een belangrijk deel beïnvloed door de fysieke omgeving. Deze laatste categorie is beslissend wanneer over “milieu en gezondheid” gesproken wordt, wat niet wegneemt dat er soms onlosmakelijke verbanden zijn met de andere categorieën. Een vervuilde omgeving kan leiden tot allerlei risico’s en ziektebeelden - kanker, ademhalingsaandoeningen, allergieën, hart- en vaataandoeningen enz… - maar ook tot psychosociale stoornissen die veroorzaakt worden door bv. geluids- of geurhinder.
Verstoringen van het leefmilieu, zoals de aanwezigheid van milieugevaarlijke stoffen, ozonpieken en hoge concentraties aan fijn stof, verminderen de levenskwaliteit.
Bij het streven naar duurzame ontwikkeling is het dan ook essentieel deze verstoringen te beperken tot niet schadelijke niveaus en te werken aan een positieve relatie tussen milieu en gezondheid. Kinderen vormen de toekomstige generatie; hun gezondheid is in meerdere opzichten van essentieel belang voor het behoud van een duurzame samenleving. Ze zijn kwetsbaarder en afhankelijker en vaak ook gevoeliger voor milieugevaarlijke stoffen dan volwassenen. Zij krijgen dan ook speciale aandacht in dit project.

Gezond schoollopen

Inzake milieu en gezondheid vormen kinderen een zeer kwetsbare groep; een duurzame en gezonde schoolomgeving is bijgevolg geen overbodige luxe. Gezond en duurzaam schoollopen behelst echter zeer veel aspecten. In het kader van de milieu- en gezondheidsproblematiek zijn een gezond milieu op school en een gezonde verplaatsing van en naar school sleutelfactoren.
Schoolgaande kinderen worden op school en tijdens hun weg van en naar school blootgesteld aan talloze omgevingsfactoren die van invloed kunnen zijn op hun gezondheid. Zo kan bijvoorbeeld een teveel aan CO2 in klaslokalen effect hebben op de concentratie en leerprestaties, een te lage luchtvochtigheid kan leiden tot droge ogen, geluidsoverlast tot concentratieproblemen. Het inademen van uitlaatgassen kan luchtwegirritatie veroorzaken en stof en schoonmaakmiddelen kunnen aanleiding geven tot allergische reacties.
Een gezond binnenmilieu in scholen is erg belangrijk, een goede licht-, lucht- en geluidskwaliteit, omgevingstemperatuur en luchtvochtigheid dragen bij tot een gunstige leeromgeving en verhogen niet alleen het comfort en welbevinden, maar ook de gezondheid. Een slechtere kwaliteit van het binnenmilieu kan naast fysieke gezondheidsklachten en discomfort ook leiden tot onrust, onoplettendheid en prikkelbaarheid, die dan weer een nadelige invloed hebben op het prestatie- en leervermogen.
Het bevorderen van een gezond buitenmilieu, het stimuleren van een gezond traject van en naar school, te voet of met de fiets en een verantwoorde voeding, komen bovendien niet alleen de gezondheid van de leerling ten goede, maar vormen ook voor het milieu de meest duurzame oplossing.

Project Milieu en gezondheid

Op verschillende vlakken en binnen verschillende beleidsdomeinen zijn heel wat beleidsacties lopende en/of worden ze voorbereid. Daarom was het niet de bedoeling om binnen het project Milieu en Gezondheid nieuwe acties te ontwikkelen.
Naar de invloed van milieu op de schoolgaande jeugd is al veel onderzoek verricht en er zijn in het verleden verschillende initiatieven opgestart. Deze informatie is echter niet bij alle betrokkenen bekend. Dit project moet enerzijds de huidige kennis en informatie onder een bredere groep delen en anderzijds nagaan of er vanuit de vraagzijde nog specifieke aandachtspunten zijn waarover nu niets of weinig bekend is.
De Vlaamse strategie biedt een uniek kader voor het uitwisselen van ervaringen en kennis en het uitwerken van een geïntegreerd project. We spitsten ons toe op de kwetsbare groep kinderen, waarbij het aspect ‘gezond schoollopen’ een ideaal aanknopingspunt vormt voor een gezamenlijk beleid. Het feit dat er hierrond al heel wat initiatieven lopen en/of gepland zijn, weerspiegelt de relevantie en de betrokkenheid van de verschillende beleidsdomeinen. Een eerste stap in de verdere aanpak van dit thema vormt bijgevolg een wederzijdse uitwisseling van kennis en informatie, op basis waarvan eventuele nieuwe leemtes kunnen geïdentificeerd en aangepakt worden.

Het forum rond ‘Gezond schoollopen’ in het kader van de VSDO gaf hieraan een concrete invulling. De doelstelling van het forum was het bekendmaken, ondersteunen en stimuleren van lopende initiatieven door een overzicht te geven van het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen. Naast de wederzijdse uitwisseling van kennis en informatie, was de tweede doelstelling het identificeren van eventuele leemtes, zowel bij de voorbereiding en overlegvergaderingen als tijdens het forum zelf.
Gezond schoollopen wordt uiteindelijk bepaald door de mate waarin het denken én gericht handelen, zowel binnen als buiten de overheid, verder wordt gestimuleerd. We vonden het daarom belangrijk een zo breed mogelijke groep van dit initiatief op de hoogte te brengen van de mogelijkheden en aan te zetten tot daadwerkelijk doen! Daarom was iedereen die een positieve bijdrage kan leveren aan de inventarisatie en het onder de aandacht brengen én toepassen van de bestaande initiatieven - zoals administraties, onderwijsinstellingen, ouders en kinderen, medisch milieukundigen, architecten, ondernemers ... - van harte uitgenodigd.
Het project bestond uit 3 fasen:

1.  Inventarisatie betrokken actoren en bestaande initiatieven
2. Voorbereiding en organisatie van het forum
3. Evaluatie forum en valorisatie resultaten

Fase 1: Inventarisatie betrokken actoren en bestaande initiatieven

In de eerste fase van het project werd het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen rond de diverse aspecten van ‘ gezond schoollopen’ geïnventariseerd.
De resultaten worden overzichtelijk weergegeven in een ‘mindmap’. De initiatieven worden daarin gegroepeerd rond volgende hoofdthema’s:

• gezond binnenmilieu
• gezond gebruik van materialen
• gezonde voeding
• gezond van en naar school
• gezond rondom school

De inventarisatie beperkte zich tot initiatieven rond de meest kwetsbare groepen (kleuter-, lager en middelbaar onderwijs). De focus lag op de periode “vertrek thuis tot thuiskomst van school”. Het accent lag op Vlaamse informatie en initiatieven.

Op basis van de niet-limitatieve lijst initiatieven kunnen de volgende conclusies worden getrokken:

• Het zwaartepunt van de informatie en initiatieven ligt zeer duidelijk bij het binnenmilieu. Vooral over het aspect luchtkwaliteit in de klas is veel informatie beschikbaar en lopen verschillende initiatieven.
• Het project ‘Lekker Fris’ en de bijbehorende studie ‘Binnenmilieu & Gezondheid op School’ besteden ruimschoots aandacht aan de belangrijkste aspecten rond gezonde luchtkwaliteit en thermisch comfort in de klas.
• De meeste projecten en initiatieven werden blijkbaar niet geëvalueerd. Verondersteld wordt dat de effecten van de algemene aanbevelingen op de gezondheid van de leerlingen niet (wetenschappelijk) onderzocht of aangetoond zijn, of vanwege de complexiteit niet aangetoond kunnen worden.
• De acties rond ‘transport’ van en naar school zijn talrijk. Zij zijn meestal in de eerste plaats gericht op het verhogen van de veiligheid van, naar en rond school en niet direct op het verbeteren van het milieu rond de school. Uiteraard leveren de meeste initiatieven hier wel een positieve bijdrage.
• De meeste projecten richt(t)en zich op lagere scholen.
• Volgende leemtes werden geïdentificeerd:
• Gezonde voeding is een belangrijk speerpunt bij ‘gezond schoollopen’. Het gaat hier echter vooral om initiatieven die evenwichtige voeding stimuleren en niet of in mindere de relatie met milieu leggen. Dit is ook zo voor transport.
• Onderwerpen/thema’s waarover (praktische) informatie over de relatie met en het belang van milieugezondheid ontbreekt of beperkt beschikbaar of toegankelijk is (op leerling-, klas- of schoolniveau): isolatie, airconditioning, emissie van schadelijke stoffen (materialen, ICT), lichtreflectie, olfactorisch comfort/geur, akoestisch comfort, straling.
• Omdat wetenschappelijke blootstelling-effect relaties vaak ontbreken, is het voor scholen niet mogelijk naar de oorzaak van (gezondheid)‘symptomen’ te zoeken en deze aan te pakken. Bijvoorbeeld: Wat kunnen de mogelijke oorzaken zijn van vermoeidheid of oogirritatie van de kinderen in de klas?

Om verdere leemtes rond ‘gezond schoollopen’ op te sporen, werd een toekomstvisie opgesteld aan de hand van een Toekomstverkenningworkshop.

Fase 2: Forum op 31 maart 2010

Eén van de doelstellingen van het project was een grotere uitwisseling van kennis en informatie van het bestaande aanbod aan initiatieven, materialen en hulpmiddelen rond het thema ‘gezond schoollopen’.
De tweede fase van het project bestond daarom uit de organisatie van een forum voor uitwisseling van kennis en ervaringen.
Het forum met de titel “Gezond (met) Verstand” vond plaats op 31 maart 2010 in De Helix, het natuur- en milieueducatiecentrum van de Vlaamse overheid te Grimminge (Geraardsbergen).
De ‘actoren’ die vanuit de praktijk(ervaring) een inhoudelijke bijdrage kunnen leveren aan de discussies en daadwerkelijk kunnen en willen bijdragen aan het verbeteren van de milieugezondheid op en om school behoorden tot de doelgroep. De scholen (schooldirecties, zorgcoördinatoren, leerkrachten) vormden de belangrijkste doelgroep, maar ook mensen uit CLB’s, Vlaamse overheid, middenveld, ouderverenigingen, leerlingenraden, architecten, ondernemers waren van harte welkom.
Om een passend programma op maat voor de doelgroep kunnen opstellen, werd vooraf een online bevraging gehouden onder de Vlaamse scholen en een toekomstverkenningworkshop georganiseerd:

• Een toekomstverkenningworkshop om een kader te schetsen over de mogelijke toekomstige ontwikkelingen en noden rondom de thema’s milieu, gezondheid en schoolgaan. De resultaten van deze workshop dienden als discussiemiddel voor de workshops tijdens het forum en als referentie voor de formulering van mogelijke leemtes.
• Een online bevraging onder de kleuter-, lagere en middelbare scholen in Vlaanderen om te peilen welke thema’s momenteel aandacht krijgen en welke vanuit hun optiek nadere aandacht behoeven. De resultaten van deze bevraging dienden als input voor de selectie van sprekers van thema’s waarover tijdens het forum ervaringen uitgewisseld konden worden.
• De opzet van het forum was zowel instructief als interactief. Het bestond uit een combinatie van theoretische presentaties (zie http://www.lne.be/themas/milieu-en-gezondheid/studiedagen/gezondmetverstand/presentaties) (in de voormiddag) en werksessies (in namiddag, in groepjes per thema).

De deelnemers kozen voor de twee werksessies uit verschillende thema’s. Op die manier konden zij met elkaar van gedachten wisselen. Het was ook een moment van input voor de deelnemers waar ze suggesties konden geven en goede ideeën uit het concrete werkveld werden opgepikt.
De concrete inhoudelijke invulling van de presentaties/werksessies werd bepaald aan de hand van de resultaten van de inventarisatie en toekomstvisie-workshop.
Op basis van de resultaten van de inventarisatie, de online bevraging en de toekomstvisie-workshop werd de volgende lijst van onderwerpen opgesteld, waarover deelnemers in de eerste ronde workshops hun ervaringen en mogelijke verbeterpunten konden aangeven:

• Materialen en emissies
• Akoestisch en visueel comfort
• Verbouwen en aanpassingen aan bestaande gebouwen
• Isolatie en ventilatie
• Transport van en naar school

In een tweede ronde workshops konden deelnemers standpunten innemen t.o.v. toekomstige ontwikkelingen rond:

• elektromagnetische straling
• nieuwe en brede scholen
• duurzaamheid + participatie

Fase 3: Evaluatie forum en valorisatie resultaten

Ten slotte volgde een evaluatie van het forum, met conclusies, aandachtspunten voor de toekomst, geïdentificeerde leemtes, suggesties en beleidsaanbevelingen.
Het forum heeft de noodzaak voor uitwisseling aangetoond op de verschillende aspecten van milieu en gezondheid: de informatie en expertise blijkt immers versnipperd te zijn over verschillende beleidsdomeinen. Het forum was hiervoor een eerste stap in de goede richting wat betreft deze uitwisseling, vb. akoestiek versus binnenmilieuklimaat, klimaat versus binnenmilieuklimaat.

Meer informatie kan u vinden op: http://www.lne.be/themas/milieu-en-gezondheid/studiedagen/gezondmetverstand

Kim Constandt is beleidsmedewerker Milieu & Gezondheid bij de afdeling Lucht, Hinder, Risicobeheer, Milieu & Gezondheid