Transitiemanagement duurzaam wonen en bouwen

Trends en onduurzame gevolgen

Als gevolg van diverse ontwikkelingen en trends (zoals individualisering, internationalisering, toenemende mobiliteit en communicatie, emancipatie en vergrijzing) zijn de samenstelling van de huishoudens, onze leefpatronen, het ruimtegebruik en onze woningbehoefte de afgelopen decennia ingrijpend veranderd en wellicht zullen ze nog meer veranderen. Het wonen en bouwen in Vlaanderen heeft met deze maatschappelijke ontwikkelingen nauwelijks gelijke tred kunnen houden. Daardoor vertoont wonen en bouwen in Vlaanderen een aantal symptomen van onduurzaamheid. Zo sluiten bijvoorbeeld het aanbod van en de vraag woningen slecht op elkaar aan, zijn er te weinig kwaliteitsvolle woningen, worden onduurzame materialen gebruikt, is de ruimte versnipperd en staat de (openbare) ruimte onder druk.

Verandering van cultuur, structuur en werkwijzen

Om de nog aanwezige landschappelijke kwaliteitente bewaren voor de toekomst en de kwaliteit van het wonen en bouwen in Vlaanderen structureel te verbeteren, moeten we komen tot een duurzame ontwikkeling op lange termijn. Dit proces houdt een verandering in van cultuur, structuur en werkwijzen. Om op lange termijn te komen tot duurzaam wonen en bouwen (DUWOBO) in Vlaanderen is een fundamentele en onomkeerbare verandering (transitie) van het huidige systeem noodzakelijk.

Duurzaam wonen en bouwen

Eind 2004 zijn wij gestart met het project Duurzaam Wonen en Bouwen (DUWOBO) in Vlaanderen. De project kadert in het project 1 “Beleid gericht op voorraden” van het Milieubeleidsplan 2003-2007. De opgave was een aanzet te geven tot een fundamentele verandering (transitie) naar een dagelijkse praktijk van wonen en bouwen die beantwoordt aan de principes van Duurzame Ontwikkeling.

In opdracht AMINAL, de Administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Waterbeheer van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap (sinds 1 april 2006 het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie) is een proces in gang gezet om verandering te stimuleren. Voor het eerst werd in Vlaanderen gebruik gemaakt van het concept van transitiemanagement. Er stonden twee doelstellingen centraal:
• het opzetten van een maatschappelijk vernieuwingsnetwerk (transitiearena) in Vlaanderen, dat we zo breed mogelijk wilden opentrekken
• de ontwikkeling van een zogenaamde transitieagenda waarin korte termijn acties worden ingebed in een lange termijn visie met het vizier op 2030.

In 2005 werd een achtergrondstudie in verband met het systeem duurzaam bouwen en wonen afgewerkt en is de transitiearena van start gegaan. Het netwerk, bestaande uit een 20-tal betrokken organisaties, instellingen, federaties, kenniscentra en overheid, werd in 2005 uitgebreid tot een 60-tal actoren. (klik hier om de achtergrondstudie (pdf, 939kB) te downloaden) De transitieagenda is de neerslag van het vele werk van ruim 60 experts en omvat een gezamenlijke visie op de toekomst van duurzaam wonen en bouwen in Vlaanderen.

Voorwaarden voor duurzaam wonen en bouwen 

Duurzaam wonen en bouwen: wat veronderstelt dat? Een flexibel en transparant bouwproces, een maatschappelijk verantwoorde en innoverende bouwsector, een duurzaam materiaalgebruik, energieproducerende en energiezuinige woningen, een duurzame woonkwaliteit, en een duurzame consument. Is de Vlaming die vandaag desnoods eigenhandig zijn huis bouwt tegen de laagst mogelijke prijs daarvoor vatbaar? Het gaat om streefbeelden op lange termijn, maar er zijn ook concrete paden uitgetekend om van de huidige situatie naar die streefbeelden te geraken. Daarin staat onder meer welke initiatieven en welke impulsen de overheid moet geven tegen 2010, tegen 2015 enz. om tegen 2030 bijvoorbeeld voor iedereen betaalbare energieproducerende nieuwbouwwoningen te hebben. Maar het is niet enkel een overheidsagenda: ook de verantwoordelijkheden en de initiatieven van andere spelers in het veld worden duidelijk aangegeven.

Op basis van intensieve studies, verkenningen en discussies zijn wij tot de conclusie gekomen dat er legio mogelijkheden zijn om naast het verbeteren van sociale aspecten rondom wonen ook op ecologisch en economisch gebied tot grootschalige vernieuwing te komen. Met een gezamenlijke maatschappelijke inzet, door de overheden gedragen en ondersteund, liggen er enorme kansen tot het ontwikkelen van innovatieve producten en diensten die uiteindelijk zullen leiden naar duurzaam wonen en bouwen in Vlaanderen.

Zijn de streefbeelden realiseerbaar?

In het streefbeeld van de energieproducerende woning wordt ervan uitgegaan dat alle nieuwbouwwoningen in 2030 voldoen aan de passiefhuisnorm, die vier keer lager ligt dan de huidige nieuwbouwstandaard. De consument kan dan zelf zijn energie produceren via goedkope installaties voor hernieuwbare energie die in 2030 op de markt zullen zijn. DUWOBO denkt aan concrete strategieën van transitiemanagement om dit streefdoel effectief te bereiken. Bijvoorbeeld via een versterking van de randvoorwaarden door de overheid (energiecertificatie van alle woningen, een E-peil dat stapsgewijs wordt verstrengd tot een E-peil waarin k30 geïntegreerd is,) of via een versterking van positieve marktontwikkelingen voor energieneutrale bouwconcepten en passiefhuizen. In totaal heeft DUWOBO al een twintigtal van dergelijke projecten grondig uitgewerkt, waaronder ook de ontwikkeling van integrale stadskernen. Het zijn de eerste bouwstenen op weg naar een duurzamer en leefbaarder Vlaanderen. De verschillende streefbeelden, paden en concrete acties kan je terugvinden in de transitieagenda

Voortdurend evolueren

De transitieagenda moet niet worden gezien als een klassiek plan met vastliggende acties en budgetten voor een welbepaalde periode. De transitieagenda doet recht aan de diversiteit van betrokkenen en de verschillen van inzicht. Veel meer vormt de transitieagenda een uitdaging aan iedereen om zijn creativiteit en zin voor initiatief aan te spreken en vernieuwende projecten die bijdragen aan een duurzaam bebouwd en bewoond Vlaanderen te realiseren. De volgende stap is dan ook het in de praktijk omzetten van de verschillende initiatieven van de transitieagenda.

Raadpleeg hier:

- transitieagenda: Vlaanderen in de steigers (word, 801kB)

- verloop van het proces: een historisch overzicht van het proces transitiemanagement duurzaam wonen en bouwen (pdf, 82kB)

- samenvatting van de studie met de beschrijving van de huidige problematiek m.b.t. wonen en bouwen (word, 283kB) of de integrale tekst van de studie (pdf, 1.1kB

- Evaluatie Transitiemanagement en Duurzaam Wonen en Bouwen (pdf, 468kB)

- meer info over transitiemanagement: de brochure "transities en transitiemanagement, een inleiding" (pdf, 939kB) of kijk ook eens op de websites www.drift.eur.nl en www.duurzaam-materialenbeheer.be.