Organische stof: sleutel tot bodemvruchtbaarheid

Wat is organische stof? - Wat is de rol van organische stof ? - Organische stof in de Vlaamse bodems - Brochure - KOOLSTOFSIMULATOR  -  hoe bestellen? - onderzoek

Wat is organische stof?

Het uitgangsmateriaal van organische stof in de bodem is vers organisch materiaal zoals oogst- en plantenresten, compost, mest, enz. Dit organische materiaal wordt in de bodem door micro-organismen afgebroken. Wanneer dit verse organische materiaal door de afbraak onherkenbaar is geworden, spreken we van organische stof in de bodem. Organische stof is een complex mengsel van koolstofhoudende verbindingen en bestaat voor ± 58% uit organische koolstof.

Koolstof vormt de chemische hoeksteen van alle leven op aarde. In de bodem wordt een grote hoeveelheid koolstof opgeslagen in organische stof. In de lucht komt koolstof voornamelijk voor als CO₂ en een weinig methaangas. De hoeveelheid koolstof opgeslagen in bodems is het dubbele van de hoeveelheid koolstof in de atmosfeer. Kleine wijzigingen in de koolstofhuishouding van bodems hebben dan ook een duidelijke invloed op de CO₂- concentraties  in de atmosfeer.

Wat is de rol van organische stof in de bodem?

Organische stof speelt een hoofdrol in de goede werking en de vruchtbaarheid van de bodem. Landbouwers die streven naar een optimaal gehalte aan organische stof in de bodem, genieten op een duurzame wijze van een hogere productie en opbrengst. Organische stof is een leverancier van allerlei nutriënten en zorgt voor een gemakkelijk bewerkbare bodem en een goede structuur, beter doorlaatbaar voor lucht en water. Dit vermindert de kans op erosie en bodemverdichting. Bij een te laag organischestofgehalte zal de bodem minder goed functioneren. In het geval van bodems met een landbouwgebruik zullen dan meer hulpmiddelen (meststoffen, bestrijdingsmiddelen, ...) ingezet moeten worden om eenzelfde productie te halen. Dit heeft een hogere milieubelasting tot gevolg. Zowel het milieu als de landbouw hebben er dus alle belang bij om de bodemkwaliteit zo optimaal mogelijk te houden. Het organischestofbeheer is een belangrijke factor voor een gezonde bodem.

Organische stof : sleutel tot bodemvruchtbaarheid

Organische stof wordt in de bodem voortdurend afgebroken en aangevoerd. De afbraak van organische stof in de bodem is zeer variabel en afhankelijk van tal van factoren. Ook de aanvoer van vers organisch materiaal zal verschillen van jaar tot jaar, o.a. afhankelijk van de geteelde gewassen en het gevoerde management. Er moet dan ook op langere termijn gekeken worden of het lukt om voldoende organische (kool-)stof in de Vlaamse akkers en graslanden te behouden.

Door intensieve landbouw zonder voldoende toevoer van organisch materiaal vertonen talrijke landbouwpercelen in Vlaanderen kritisch lage organischekoolstofgehalten. Vanaf 1990 wordt een daling in de organischekoolstofgehalten vastgesteld. Mogelijke verklaringen zijn de omzetting van permanent grasland naar akkerland, de verminderde toediening van dierlijke mest sinds midden jaren ‘90 en gewijzigde teeltrotaties met vaak een groter aandeel snijmaïs.

Het is belangrijk om op perceelsniveau de organischestofbalans in evenwicht te houden. Dat kan door de juiste bemesting te kiezen in functie van de teeltrotatie. Regelmatig vers organisch materiaal (onder de vorm van gewasresten of organische bemesting) toedienen, verhoogt het organischekoolstofgehalte. De stijging van het organischekoolstofgehalte hangt af van de kwaliteit en de stabiliteit van het toegediende verse organische materiaal.

Bij het kiezen van een bemesting die voldoende organische koolstof aanvoert, moet je ook rekening houden met het Mestdecreet. De nutriëntenaanvoer door organische bemesting (dierlijke en andere bemesting) moet in rekening worden gebracht. Het behouden van een optimaal koolstofgehalte is dan ook een subtiele evenwichtsoefening.
Hoe wordt koolstofbeheer het best aangepakt? Dat is het onderwerp van de brochure ‘Organische stof: sleutel tot bodemvruchtbaarheid’ en het handige computerprogramma ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ uitgegeven door de dienst Land en Bodembescherming van de Vlaamse overheid.

terug

Brochure: ‘Organische stof: sleutel tot bodemvruchtbaarheid’

In deze brochure vind je informatie over de rol van organische stof in de bodem en de invloed hiervan op de landbouwproductie. Wil je het beheer van organische (kool)stof van je eigen bodem evalueren of aanpassen? Dan vind je nuttige informatie in het tweede deel van de brochure met o.a. gegevens over de koolstofaanvoer door verschillende gewassen en meststoffen. In een laatste deel worden het programma ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ en de wisselwerking met bestaande wetgeving kort toegelicht. Je kunt de brochure downloaden of gratis aanvragen bij de dienst Land en Bodembescherming.

Brochure: Organische stof : sleutel tot bodemvruchtbaarheid (pdf 1,6 MB) (nieuw venster)

KOOLSTOFSIMULATOR:
eenvoudige berekening van de evolutie van het organischekoolstofgehalte in akkerbouwpercelen

De voorspelling van de afbraak en opbouw van organische koolstof in de bodem is niet eenvoudig, aangezien de jaarlijkse afbraak van de organische koolstof sterk afhankelijk is van een aantal bodem- en beheersfactoren. 

Met het gebruiksvriendelijk computerprogramma ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ kan iedereen zelf berekenen hoeveel extra organisch materiaal nodig is om, bij een gegeven gewasrotatie, de organische stof in de bodem op lange termijn in de streefzone te houden. Het model is toepasbaar op de meeste gangbare akkerbouwpraktijksituaties in Vlaanderen.

Door verschillende rotaties door te rekenen, ziet u of het organischekoolstofgehalte zal verhogen, verlagen of op hetzelfde peil blijven. Door de inputparameters te wijzigen, kan u uitzoeken welke maatregelen of aanpassingen het organischekoolstofgehalte in de ene of de andere richting beïnvloeden. U kunt de aard en hoeveelheid van de toegediende bemesting veranderen of andere gewassen in de rotatie steken. U kan kiezen tussen het al dan niet verwijderen van de oogstresten of een groenbedekker inplannen. Om de zoektocht naar geschikte combinaties te vergemakkelijken, worden vergelijkende tabellen ter beschikking gesteld met informatie over de aanvoer van organische koolstof door diverse gewassen en organische mestsoorten. Gebruik onderstaande link om de ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ gratis en vrijblijvend aan te vragen bij de dienst Land en Bodembescherming.

terug

Voor wie?

De brochure en de ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ zijn gericht op landbouwers, voorlichters en landbouwonderwijs. Hoewel specifiek ontwikkeld voor akkerbouw kunnen de principes ook toegepast worden voor tuinbouw.

Hoe bestelt u de CD KOOLSTOFSIMULATOR of de brochure? 

• Aanvraag KOOLSTOFSIMULATOR of de brochure (nieuw venster)

Onderzoek

De brochure en de ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ zijn gebaseerd op de studie ‘Ontwikkelen van een expertsysteem voor het adviseren van het koolstofbeheer in de landbouwbodems’. Deze studie werd uitgevoerd door de Bodemkundige Dienst van België en de Vakgroep Bodembeheer van de Universiteit Gent in opdracht van de dienst Land en Bodembescherming.

Het eerste deel van de studie bestaat uit een literatuurstudie over organische stof in de bodem. Er wordt een overzicht gegeven van de bestaande wetenschappelijke en praktische kennis over de aard, functies en effecten van organische stof in de bodem. Tevens wordt de evolutie van organische stof in Vlaanderen besproken en worden mogelijke maatregelen toegelicht om het organische stofgehalte te wijzigen, met de voor- en nadelen en implicaties van bestaande wetgeving. Tenslotte wordt de keuze van het model voor het adviessysteem ‘KOOLSTOFSIMULTOR’ wetenschappelijk onderbouwd. Hierbij wordt de dynamiek van organische koolstof in de bodem grondig besproken, waarbij zowel fundamentele aspecten aan bod komen (modelleren van organische stof pools, verschillende kinetische modellen, ...), als meer praktische aspecten zoals stabiliteit van organische koolstof in allerlei types organisch materiaal.

In het tweede deel van de studie wordt het adviessysteem ‘KOOLSTOFSIMULATOR’ verder uitgewerkt.

Eindrapport: Eindrapport organische stof in de bodem (pdf 4,7 MB) (nieuw venster)

Contactpersooon: Katrien Oorts
E-mail: katrien.oorts@lne.vlaanderen.be