| Over onze organisatie | ||
| Campagnes | ||
| Doelgroepen | ||
grondverschuivingen
Wat zijn grondverschuivingen en waar komen ze voor? - Onderzoek - Gevolgen voor het beleid - Verslag Vlaams Parlement
Wat zijn grondverschuivingen en waar komen ze voor?
Een grondverschuiving (of massabeweging) is een hellingafwaartse beweging van grondmateriaal onder invloed van de zwaartekracht. Wind, water, lucht of ijs oefenen geen directe eroderende invloed uit, al kunnen ze wel een indirecte rol spelen door een vermindering van de bodemsterkte en via stromingsdrukken (stromend grondwater).
In Vlaanderen komen grondverschuivingen vooral in de Vlaamse Ardennen voor. Deze regio heeft immers de topografische en geologische kenmerken die typerend zijn voor het ontstaan van grondverschuivingen: zeer steile hellingen en smectietrijke kleien (vb. Formatie van Kortrijk – Lid van Aalbeke) onder zandige pakvketten (vb. Formatie van Tielt). De directe oorzaak van grondverschuivingen is vaak een combinatie van hoge neerslaghoeveelheden en menselijke ingrepen, zoals het aanleggen van een vijver, afgravingen, ophogingen, afdichten van bronnen… Men treft zowel zeer oude (maar moeilijk te dateren), in het landschap geïntegreerde grondverschuivingen als recente grondverschuivingen. De recente grondverschuivingen liggen vaak binnen de contouren van een oude grondverschuiving, zodat het in feite om een reactivering gaat, maar kunnen ook geheel onafhankelijk ontstaan op intrinsiek gevoelige plaatsen.
Gekarteerde met grondverschuivingen in de Vlaamse Ardennen
Klik op een gemeente voor een beeld van de grondverschuivingen in DOV (Databank Ondergrond Vlaanderen).
In DOV kunt u gebruik maken van de informatieknop 
voor meer informatie over een specifieke grondverschuiving.
Bron: Van Den Eeckhaut, M., Poesen, J., Verstraeten, G., 2007. Opstellen van een gevoeligheidskaart met betrekking tot massabewegingen (massatransport) voor de Vlaamse Ardennen. Rapport in opdracht van Vlaamse Overheid, Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, Afdeling Land en Bodembescherming, Ondergrond, Natuurlijke Rijkdommen.
Grondverschuivingen zijn een vorm van bodemdegradatie en kunnen heel wat schade veroorzaken aan openbare infrastructuur (o.m. wegen) en woningen. In de getroffen gebieden zorgden ze voor talrijke rechtszaken en veel menselijk leed.
Onderzoek
De afdeling Land en Bodembescherming, Ondergrond, Natuurlijke Rijkdommen liet 2 onderzoeksprojecten uitvoeren:
1. Verkennende studie met betrekking tot massabewegingen in de Vlaamse Ardennen (03/07/2006) | ||
Deel I: | studiegebied - literatuurstudie - inventarisatie en classificatie (+ steekkaarten) - statistische en ruimtelijke analyse - methodologie voor het ontwerp van een risicokaart
| |
| Deel II: | Geotechnisch onderzoek van enkele representatieve sites onderhevig aan massabewegingen - Voorstelling van effectieve en efficiënte remediëringsmethoden en preventiemaatregelen voor massabewegingen binnen het studiegebied Ir. R. Keersmaekers, Prof. J. Maertens, Prof. D. Van Gemert, Afdeling Bouwmaterialen en Bouwtechnieken, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.Leuven, 171pp Het geotechnische luik van de studie bevat een stabiliteitsanalyse van een aantal massabewegingen en geeft een algemeen overzicht van mogelijke preventie- en herstelmaatregelen. | |
| Eindrapport: | De verkennende studie deel I (pdf 27,1 MB) (nieuw venster) De verkennende studie deel II (pdf 14,8 MB) (nieuw venster) | |
| Steekkaarten: | Het is nuttig om eerst de leeswijzer bij de steekkaarten te raadplegen: leeswijzer (pdf - 450 kB) (nieuw venster) | |
| Brakel | (pdf - 2,7 MB) (nieuw venster) site Perreveld. | |
| Horebeke | (pdf - 2 MB) (nieuw venster) omvat de site Foreest (Schorisse) en 4 sites in Schamperij. | |
| Kluisbergen | (pdf - 21,7 MB) (nieuw venster) omvat 8 sites op de Kluisberg; 5 sites te Elenebos (Zulzeke); 2 sites te Collinabos; de site Ingelbos en ten Noorden van Ingelbos; 3 sites te fonteinbos; 2 sites te Watermolenbos; de site Feelbossen; 2 sites te Kwaremont; 4 sites op de Paterberg; de site Waaienberg enn de site Hoogberg. | |
| Maarkedal | (pdf - 18,2 MB) (nieuw venster) omvat 2 sites te Nukerke; de site Kabermol (Nukerke); 2 sites te Pladutse (Nukerke); 2 sites te Rubrechtsbank; de site Terbeke; 2 sites te Fienneshoeve, 2 sites te Louise Marie; 3 sites in Heide (Schorisse); 2 sites te korteberg; 2 sites Bos Terrijst; de site Berg Tenhoute; de site Leo Pironpad (Nukerke); 4 sites Spichtenberg; de site Kortekeer (Ninove); 2 sites te Waardenbroeken; de site Etikhove; de site Bossenare; de site Eikenberg, de site Sint-Vincentiuskapel; de site Doorn (Schorisse) en de site hoeve Te Broecke (Nukerke). | |
| Oudenaarde | (pdf - 18,3 MB) (nieuw venster) omvat 6 sites op de Rotelenberg; 5 sites Koppenberg; de site Hekkebrugstraat; 3 sites te Schuifelbeen; de site Enamebos; de site Blotestraat; de site Ename; de site Zwadderkotmodel; 2 sites Tissenhove; 3 sites Ommelozen boom, de site Vlaamse Ardennendreef; 3 sites te Edelare; de site Mater Jagerij; de site Ladeuze; 2 sites te Oosse en de site Volkegemberg. | |
| Ronse | (pdf - 15 MB) (nieuw venster) omvat 2 sites te Wittentak; 5 sites te Heynsdaele; 4 sites te Berg Tenhoute; 2 sites te Breucq ; 5 sites te Muziekbos en de site Maneschijn (muziekbos); 3 sites te Nieuw Kerkhof; 3 sites te Hemelberg; de site La Cruche; de site Moulin du Cat Sauvage; de site Matersveld; de site Schoonbeke en 3 sites te Schavaart. | |
| Zwalm | (pdf - 4,7 MB) (nieuw venster) omvat 3 sites te Calderberg; de site Gaverbos, de site Bruul; de site Krekelstraat en de site Wijlegembeek | |
| Kaarten: | Het kaartmateriaal van beide delen van deze studie is opgenomen in het kaartmateriaal van het vervolgproject.(zie punt 2) | |
2. Opstellen van een gevoeligheidskaart met betrekking tot massabewegingen (massatransport) voor de Vlaamse Ardennen (28/08/2007) | ||
Dr. Miet Van Den Eeckhaut, Prof. J. Poesen, Onderzoeksgroep Fysische en Regionale Geografie, K.U.Leuven, 103pp.
| ||
| Eindrapport: | Eindrapport (pdf 15 MB) (nieuw venster) | |
| Steekkaarten: | Het is nuttig om eerst de leeswijzer bij de steekkaarten te raadplegen: leeswijzer (pdf - 450 kB) (nieuw venster) | |
Steekkaarten met grondverschuivingen: | ||
| Brakel | (pdf - 6 MB) (nieuw venster) omvat 6 sites in Livierenbos; 3 sites in Brakelbos; 2 sites in Pullem; 2 sites in Trimpont; 4 sites in Kanakkendries; 2 sites Arme Kleie; de site Dompels; 2 sites in Boterhoek; 3 sites in Kapitte; de site Rovorst en 3 sites in Hauwstraat | |
| Gavere | (pdf - 1 MB) (nieuw venster) site in Dikkelvenne | |
| Geraardsbergen | (pdf - 1,8 MB) (nieuw venster) omvat de site Gapenberg (Hasseltbos); de site Bovenhoek en de site Onkerzele | |
| Herzele | (pdf - 2,1 MB) (nieuw venster) omvat de site Nauw; 2 sites in Sint-Antelincks en de site Sint Rochus | |
| Lierde | (pdf - 678 kB) (nieuw venster) omvat de site Uilenbroek (Oudenhove) en de site Oudenhove | |
| Zottegem | (pdf - 2 MB) (nieuw venster) omvat de site kloosterbos; 4 sites in Ten Eden; de site Potaardeberg; de site Klein Holland en de site Strijpen. | |
Steekkaarten zonder duidelijke sporen van grondverschuivingen: | ||
| Brakel | Brakel (pdf - 1,7 MB) (nieuw venster) omvat de sites Oorloge, Twaalfbunder, Vankenberg, Michelbeke en Marebeek | |
| Gavere | (pdf - 439 kB) (nieuw venster) beschrijft de site Dikkelvenne | |
| Geraardsbergen | (pdf - 1,7 MB (nieuw venster)) omvat de site Gapenberg, Hasseltbos, de site Bovenhoek en de site Onkerzele | |
| Herzele | (pdf - 314 kB) (nieuw venster) beschrijft de site in Hillegem | |
| Wortegem-Petegem | (pdf - 686 kB) (nieuw venster) omvat de site in De Keer en de site in Pareel | |
| Zottegem | (pdf - 2,75 MB) (nieuw venster) omvat 2 sites in Velzeke/ Ruddervoorde; de site Nauw (Parkbos; Sint-Maria-Lierde); de site Boterhoekbeek; de site Karnemelkbeek / Erwetegembeek en de site Klein Holland | |
| Kaarten: | Een gekarteerde en een gevoeligheidskaart voor grondverschuivingen werden opgnomen in de interacteve Databank Ondergrond Vlaanderen (http://dov.vlaanderen.be) | |
3. Uitbreiding (fase 3) van de gevoeligheidskaart voor grondverschuivingen in Vlaanderen (16/11/2009) | ||
Dr. Miet Van Den Eeckhaut, Prof. J. Poesen, Onderzoeksgroep Fysische en Regionale Geografie, K.U.Leuven, 173pp. In een derde fase werd de bestaande gevoeligheidskaart voor grondverschuivingen uitgebreid voor een gebied met dezelfde geologische en topografische kenmerken als het studiegebied van de 17 reeds bestudeerde gemeenten. Binnen dit gebied kon het bestaande model, ontwikkeld in het kader van de voorgaande studie, ongewijzigd toegepast worden. Het totale, uitgebreide studiegebied omvat 2914 km² gelegen ten westen van Brussel, in het zuiden van de provincies West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant. In het totaal wordt door het gehanteerde model aan ca. 180 km² of 6,3% studiegebied een zeer hoge tot matige gevoeligheid toegekend.De gevoeligheidskaart werd gevalideerd door confrontatie met een inventariskaart van grondverschuivingen, opgesteld op basis van gedetailleerde schaduw- en hoogtelijnenkaarten, informatie van ‘bevoorrechte getuigen’ en terreinverificatie. Net zoals in voorgaande studies, werd een zo volledig mogelijke inventaris van bestaande grondverschuivingen nagestreefd binnen het nieuwe deel van het uitgebreide studiegebied. Het resultaat van deze en voorgaande studies is een inventaris van 291 grondverschuivingen. 77,5% van de gridcellen die binnen een gekarteerde grondverschuiving met een diep schuifvlak liggen (i.e. 604,4 ha van ca 780 ha) heeft een zeer hoge tot matige gevoeligheid. Bijgevolg kan besloten worden dat de opgestelde gevoeligheidskaart voor grondverschuivingen voor het totale studiegebied een realistisch beeld geeft van de ruimtelijke spreiding van de sites gevoelig voor grondverschuivingen. | ||
| Eindrapport: | Eindrapport (pdf 13 MB) (nieuw venster) | |
| Steekkaarten: | Het is nuttig om eerst de leeswijzer bij de steekkaarten te raadplegen: leeswijzer (pdf - 280 kB) (nieuw venster) | |
Steekkaarten met grondverschuivingen: | ||
| Aalst | (pdf - 850 kB) (nieuw venster) beschrijft de site Meldert | |
| Asse | (pdf - 2,5 MB (nieuw venster)) omvat 2 sites in Molenbeek, 2 sites in Vrijhout, en 2 sites in Asbeek | |
| Dilbeek | (pdf - 3,4 MB (nieuw venster)) omvat 5 sites in Kloosterweide, 2 in Vallenbos, de site Bettendries, de site Trammuseum en 2 sites op het talud langs de spoorlijn | |
| Galmaarden | (pdf - 1,1 MB (nieuw venster)) omvat de site Boskabouter west, de site Congoberg en de site Vogelzang-Kapelle | |
| Geraardsbergen | (pdf - 945 kB (nieuw venster)) omvat de site Klein Frankrijk en 5 site in Geite | |
| Gooik | (pdf - 1,3 MB (nieuw venster)) omvat de site Kesterberg, de site Mierenberg en de site Goteringen | |
| Halle | (pdf - 880 kB (nieuw venster)) omvat 2 sites in Mechelsgat en de site Borrekes | |
| Herne | (pdf - 1,7 MB (nieuw venster)) omvat 2 sites in Ooievaarsnest, de site Rifrafbeek en de site Ter Linden | |
| Heuvelland | (pdf - 15,4 MB (nieuw venster)) omvat 4 sites in Scherpenberg, 2 in Rodeberg, de site Hoekje, de site Hill Loker, de site Kemmelberg, de site Ypra, 3 sites in Hellebeek, 3 sites in Lindebeek, 3 sites in De Ekster, 4 sites in Eeuwenhoutbos, de site Heuvelland, 2 sites in Kwadestraat Loker, 2 sites in Nieuwkerke, 5 sites in Helleken Wijtschate, de site Fransebeek en 2 sites in Casselstraat | |
| Ieper | (pdf - 4,9 MB (nieuw venster)) omvat 2 sites in Palingbeek | |
| Poperinge | (pdf - 2,7 MB (nieuw venster)) omvat 2 sites in Sulferbeek Westouter en de site Goeberg | |
| Lennik | (pdf - 463 kB (nieuw venster)) bescrijft de site Daalbeek Oost | |
| Ninove | (pdf - 1,4 MB (nieuw venster)) omvat de site Venebroeken en 4 sites in Tenberg | |
| Pepingen | (pdf - 452 kB (nieuw venster)) bescrijft de site Moeliebos | |
| Roosdaal | (pdf - 2,1 MB (nieuw venster)) omvat de site Sleest, de site Braambos, de site Heidebeek en de site Berchem | |
| Ternat | (pdf - 437 kB (nieuw venster)) bescrijft de site op het talud langs de spoorweg | |
Steekkaarten zonder duidelijke sporen van grondverschuivingen: | ||
| Westvlaams Heuvelland | (pdf - 6 MB (nieuw venster)) omvat sites in de gemeenten Heuvelland, Menen en Poperinge. | |
| Pajottenland | (pdf - 437 kB (nieuw venster)) omvat sites in de gemeenten Affligem, Asse, Bever, Dilbeek, Galmaarden, Gooik, Halle, Herne, Lennik, Poperingen, Roosdaal, Sint-Pieters-leeuw en Ternat | |
| ||
De studie bevat een grondige beschrijving van grondverschuivingen (massabewegingen) en brengt het probleem in kaart voor een deelgebied van de Vlaamse Ardennen van ongeveer 200 km², gespreid over de gemeenten Oudenaarde, Maarkedal, Ronse, Kluisbergen, Horebeke en Zwalm. Binnen dit gebied werden verschillende types massabewegingen geïdentificeerd en geïnventariseerd op basis van terreinkartering en analyse van het Grootschalig Digitaal Hoogtemodel ((MVG-LIN-AMINAL-afdeling Water en MVG-LIN-AWZ-afdeling Waterbouwkundig Laboratorium en Hydrologisch onderzoek, GIS-Vlaanderen). In totaal werden 147 massabewegingen in kaart gebracht en beschreven in een fiche. Vervolgens werd een gevoeligheidskaart voor massabewegingen in het deelstudiegebied opgesteld, gebruik makend van een statistisch model op basis van terreinkenmerken. Het resultaat is een rasterkaart (resolutie 10 m) met 4 gevoeligheidsklassen die makkelijk te interpreteren is door de diverse gebruikers.
Aanvullend op de eerste opdracht, werd de gevoeligheid voor grondverschuivingen ook voor de rest van de Vlaamse Ardennen in kaart gebracht. Het uitgebreide studiegebied omvat nu 17 gemeenten (Oudenaarde, Maarkedal, Ronse, Kluisbergen, Horebeke, Zwalm, Kruishoutem, Zingem, Gavere, Wortegem-Petegem, Oosterzele, Sint-Lievens-Houtem, Zottegem, Herzele, Brakel, Lierde en Geraardsbergen) en is 710 km² groot.Gevolgen voor het beleid
De resultaten van het onderzoek m.b.t. grondverschuivingen roepen een aantal vragen op rond de juridische consequenties en de verantwoordelijkheden van de overheid.
In de geest van het decreet van 26 maart 2004 betreffende openbaarheid van bestuur en het besluit van de Vlaamse Regering van 28 oktober 2005 betreffende de verspreiding van milieu-informatie (het ‘openbaarheidsbesluit’ in uitvoering van art. 30 van het decreet), behoort het tot de algemene zorgvuldigheidsplicht van de Vlaamse overheid om, op basis van de uitgevoerde studie, alle betrokkenen (andere overheden, burgers en bedrijven) te informeren over het risico op grondverschuivingen. Hiertoe werden reeds een aantal stappen ondernomen:
- Alle betrokken gemeentebesturen werden uitgenodigd als lid van de stuurgroep van de beide onderzoeksprojecten.
- Naast de verspreiding van de eindrapporten via deze website, kan het kaartmateriaal (inventarisatie grondverschuivingen en geklasseerde gevoeligheid) door iedereen geraadpleegd worden via Databank Ondergrond Vlaanderen (nieuw venster).
- Lokale overheden of particulieren kunnen met hun concrete vragen altijd terecht bij de dienst Land en Bodembescherming voor een informeel advies.
- De problematiek zal ook opgenomen worden bij het evalueren van het luik ‘Bodem’ in milieueffectrapporteringen.
- Op 20/3/’07 werd een informatievergadering georganiseerd door het Provinciaal Centrum voor Milieuonderzoek (Provincie Oost-Vlaanderen) en de dienst Land en Bodembescherming (Vlaamse Overheid) voor alle betrokken besturen. Daarop werd ook de verantwoordelijkheid van de verschillende overheden besproken.
Ruimtelijke planning
In een volgende stap moet de overheid bevoegd voor de ruimtelijke ordening wanneer zij aan de grond een bestemming geeft, rekening houden met het risico op grondverschuivingen. Op beleidsniveau zijn er de gewestelijke, provinciale of gemeentelijke structuurplannen, die het vermijden van schade als gevolg van grondverschuivingen als beleidsdoelstelling kunnen opnemen. Daarnaast kan de overheid de risicokaart aanwenden als toetsingskader bij het opmaken of wijzigen van ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUPs), en waar nodig bestemmingen wijzigen in bestaande RUPs, bijvoorbeeld in zones waar de huidige bestemming in de praktijk de problemen in de hand werkt of verergert.
Vergunningverlening
Wanneer het risico op grondverschuiving groot is en daarbij de kans op ernstige schade en/of gevaar voor de mensen reëel is, kan de vergunningverlenende overheid een bouwvergunning weigeren om reden van de ‘goede plaatselijke ruimtelijke ordening‘. Eventueel kan zij ook bijkomende voorwaarden (vb. bijkomend geotechnisch onderzoek) opleggen. In elk geval is het aangewezen dat de vergunningverlenende overheid de aanvrager van de bouwvergunning steeds wijst op de bestaande risico’s, zelfs als zij de vergunning verleent. Er is echter geen sprake van een verplichte ‘grondverschuivingstoets‘, omdat de wettelijke basis hiervoor ontbreekt. De vergunningverlenende overheid kan de kaart echter wel aanwenden bij het uitvoeren van de watertoets. In risicozones moet het bergen van water immers met de grootste omzichtigheid gebeuren. Het stroomopwaarts infiltreren van water kan grondverschuivingen in de hand werken. Daarom is het aanleggen van een vijver bovenaan een helling in risicogebied ontoelaatbaar, tenzij er geen infiltratie van water vanuit de vijver mogelijk is.
Aansprakelijkheid
Wanneer zij de aanvrager uitdrukkelijk informeert over de bestaande risico's kan de vergunningverlenende overheid, bij het verlenen van een vergunning in risicogebied met kans op ernstige schade, niet of slechts beperkt aansprakelijk gesteld worden.
De overheid is niet aansprakelijk voor een eventuele waardevermindering die zou voortvloeien uit de publicatie van een risicokaart, met vermelding van eventuele nodige nuanceringen (vb. onzekerheden of onvermijdbare onnauwkeurigvheden). Het verspreiden van deze informatie is trouwens haar plicht.
Verslag Vlaams Parlement
In de commissievergadering op 8 november 2007 van de commissie voor leefmilieu en natuur, landbouw, visserij en plattelandsbeleid en ruimtelijke ordening en onroerend erfgoed van het Vlaams Parlement werd een vraag gesteld tot mevrouw Hilde Crevits, Vlaams minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur, over grondverschuivingen in de Vlaamse Ardennen. Verslag Vlaams Parlement dd 08-11-2008 (pdf 204 kB - nieuw venster)
Contactpersoon: Liesbeth Vandekerckhove
E-mail: liesbeth.vandekerckhove@lne.vlaanderen.be
